Από την Ιστορία του Καθεδρικού Ναού

Θεμελείωση και Ανοικοδόμηση του Μητροπολιτικού Ναού

Πρωτοπρεσβυτέρου Ηλία Δροσινού, Προϊσταμένου Ι.Ναού Ζωοδόχου Πηγής οδού Ακαδημίας.

Την 18η Σεπτεμβρίου 1834 η Αθήνα ανακηρύχθηκε πρωτεύουσα του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους. Η εικόνα που παρουσίαζε έχει κατ’ επανάληψη περιγραφεί από τους ξένους περιηγητές, αλλά και από τους Έλληνες ιστορικούς, σαν εικόνα μιας κατεστραμμένης πόλης, όπου οι σωροί των ερειπίων που άφησε ο μακροχρόνιος αγώνας της ανεξαρτησίας αναμειγνύονταν με τις σκιές των μεγαλοπρεπών μνημείων της αρχαιότητας. Τα λείψανα του αρχαίου αυτού μεγαλείου αποτελούσαν την εποχή εκείνη την ενσάρκωση του κλασικού πολιτισμού και της αναβιώσεως του κλέ­ους του Ελληνικού ιδεώδους, όχι μόνο για τούς μόλις απελευθερωθέντας Έλληνες, αλλά και για το σύνολο των Ευρωπαίων. Έτσι το αναγεννώμενο Έθνος αποφασίζει την εγκαθίδρυση της Πρωτεύουσάς του ανάμεσα σε σωρεία συντριμμάτων και οικτρών ερειπίων, προσπαθώντας να ανορθώσει την Πόλη ανάλογα με τις απαιτήσεις του διοικητικού κέντρου του νέου Κράτους.

Χαρακτηριστικά ο I. Ν. Τραυλός στο έργο του «Πολεοδομική ἐξέλιξις τῶν Ἀθηνῶν» αναφέρει ότι η έλλειψη καταλυμάτων ήταν τέτοια, ώστε πολλές κρατικές υπηρεσίες στεγάσθηκαν εντός Εκκλησιών. Έτσι το Κακουργοδικείο στεγάσθηκε στην Αγία Ελεούσα, το Πρωτοδικείο στην Παναγία Βλασαρού, ο Άρειος Πάγος, στην Γέννηση Χριστού (Χριστοκοπίδου), το Δημοτικό Σχολείο στον Άγιο Αθανάσιο. Το μελαγχολικό πρόσωπο της νέας Πρωτεύουσας δεν άργησε όμως να αλλάξει. Μέσα σε περίοδο οκτώ ετών, δηλαδή το έτος 1842, ο πληθυσμός αυξήθηκε σε 20.000 κατοί­κους και ανεγέρθηκαν πολλά κτίρια, κατοικίες και Ιεροί Ναοί. Με αυτό τον τρόπο ανάμεσα στα επιβλητικά νεοκλασικά κτίρια των Ανακτό­ρων, του Πανεπιστημίου, της Βουλής των Ελλήνων, του Αστεροσκοπεί­ου, ανεγείρονται τα περίφημα αρχοντικά του Κλεάνθη, του Δεκόζη-Βούρου, της Δουκίσσης της Πλακεντίας, του Δημητρίου και άλλων οικογενει­ών. Στην ανοικοδόμηση και τον καλλωπισμό αυτόν της νέας Πρωτεύουσας συνέβαλαν αρκετοί αρχιτέκτονες, σπουδαιότεροι των οποίων ήταν οι Σ. Κλεάνθης, Ε. Schaubert, F. Gaertner, Ch. Hansen, Th. Hansen, J. Hoffer, G. A. Lunders, L. F. Klenze, Λ. Καυταντζόγλου και Fr. Boulanzer.

Λόγω της ελλείψεως υλικών στα περισσότερα ανεγειρόμενα μέγαρα και κτίρια χρησιμοποιούνταν υλικά από τα ερείπια κατεστραμμένων οικοδομημάτων. Πολλά από αυτά χρησιμοποιήθηκαν και για την ανέγερση του νέου Μητροπολιτικού Ναού.

ΑΠΟΦΑΣΗ ΓΙΑ ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΝΑΟΥ

Ευθύς αμέσως, όταν μετεφέρθηκε η Πρωτεύουσα στην Αθήνα, η Κυβέρνηση αντιμετώπισε το πρόβλημα ανοικοδομήσεως αξιοπρεπούς Μητροπολιτικού Ναού, αντάξιου της ιστορίας και της φήμης της νέας Πρωτεύουσας του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους. Ήδη από της 23ης Μαρτίου 1837 ο Μητροπολίτης Αττικής Νεόφυτος αιτείται την «ἐκ βάθρων ἀνέγερσιν ἁγίας ἐκκλησίας ἐν τῇ βασιλικῇ Καθέδρᾳ» χαρακτηριστικώς αναφερόμενος στον Όθωνα λέγει τα εξής:

«Μεγαλειότατε Βασιλεῦ!

Ὁ πανάγαθος Θεὸς ὁ σωτὴρ τῶν ἀγαθῶν διὰ τῆς παναπείρου αὐτοῦ σοφίας ἐδωρήσατο καὶ ἀενάως ἐπιβραβεύει ἀγαθὰ πᾶσι τοῖς ἀνθρώποις. Οἱ ἄνθρωποι ὀφείλουσι προσφέρειν δοξολογίας (κατὰ χρέος) πρὸς τὸν ὕψιστον Θεόν διά τε τὰ δωρήματα καὶ ἀγαθά, ἅπερ ἀπολαμβάνουσι καθ’ ἡμέραν, οἱ ὁποῖοι συνέρχονται ὁμοῦ ἐντὸς τῆς ἁγίας τοῦ Χριστοῦ ἐκκλησίας (κατὰ τὸν προφητάνακτα Δαβὶδ τὸν λέγοντα): ἐν Ἐκκλησίαις εὐλογεῖτε τὸν Θεόν.

Τούτου ἕνεκα θάῤῥει ἱκετεύων ἀναφέρομαι εἰς τὴν ὑμετέραν Γαληνότητα ὁ ταπεινὸς ὑπήκοός σας, προστατεύων ἀρχιερατικῶς, διὰ τοῦ θείου ἐλέους καὶ τῆς βασιλικῆς σας παραμυθίας τὴν ἐπισκοπὴν Ἀττικῆς καὶ παρακαλῶ προσπίπτων εἰς τοὺς πόδας τοῦ βασιλικοῦ θρόνου νά ἐπιβλέψη ἐπιδαψιλεύων ὁ Γαληνότατος βασιλεύς μου, μεταξὺ τῶν πολλῶν ἀγαθοεργιῶν, ἅς ὁσημέραι ἐνασχολεῖται πρὸς βελτίωσιν καὶ ὠφέλειαν τοῦ κράτους του, νά διατάξῃ νά ἀνεγερθῇ ἐκ βάθρων μία ἐκκλησία χωρητικὴ κατάλληλος καὶ ἁρμόδιος πρὸς λαμπρότητα τῆς βασιλικῆς σας Καθέδρας, ἵνα ἐν καιρῷ δέοντι εἰσέρχεται ὁ Γαληνότατος βασιλεὺς μετὰ τῆς Σεβαστῆς βασιλίσσης, καὶ ἅπας ὁ λαὸς πρὸς δοξολογίαν καὶ ὑμνολογίαν τοῦ ἁγίου Θεοῦ. Διότι ἅπας ὁ λαὸς μικροί τε καὶ μεγάλοι, νέοι καὶ γέροντες χαίρουν ἀγαλλόμενοι, ὅτε βλέπουσι τοὺς πολυποθήτους, τόν τε βασιλέα των καὶ βασίλισσάν των ἐντὸς τῆς ἁγίας ἐκκλησίας συνδοξολογοῦντας τὸν πανοικτίρμονα καὶ φιλάνθρωπον Θεόν, καὶ ὡς εἰμὶ εὔελπις, θέλουσι συνδράμει πρὸς τῶν φιλοκάλων χριστιανῶν εἰς αὐτὴν τὴν ἀγαθοεργίαν. Ὕλη εὑρίσκεται πολλὴ μεγαλειότατε! Πετρῶν καὶ μαρμάρων εἰς τὰ ἐρείπια τῶν κατεδαφισμένων Ναῶν. Πεπεισμένος εἰμὶ ὁ ταπεινὸς ἱκέτης καὶ ὑπήκοος τοῦ θεοδοξάστου καὶ βασιλικοῦ θρόνου σας, ὅτι θέλει εἰσακουσθῆ ἡ εὐλογοφανὴς καὶ δικαία παράκλησίς μου.

Κύριος ὁ Θεὸς διέποι καὶ διαφυλάττοι εἰς αἰῶνας τῶν αἰώνων τὸν ὑψηλότατον θρόνον σας, ἀκλόνητον, ἀκράδαντόν τε καὶ ἀνεπηρέαστον, καὶ ἀξιωθείημεν (ναὶ Θεὲ παντοκράτωρ) ἰδεῖν καὶ βασιλικοὺς διαδόχους εἰς τὴν βασιλικὴν σας λαμπροτάτην αὐλήν. Γένοιτο.

Τῆς ὑμετέρας Μεγαλειότητος εὐπειθέστατος ὑπήκοος καὶ ταπεινὸς ἐπίσκοπος.

Ὁ Ἀττικῆς Νεόφυτος (Γ.Α.Κ. L5).

Το πρώτο πρόβλημα για την Κυβέρνηση αποτέλεσε ο καθορισμός της τοποθεσίας για την ανέγερση του νέου Μητροπολιτικού Ναού. Η ιδέα να κτισθεί ο Ναός του Σωτήρος «πρός αἰωνίαν μνήμην τῆς θαυματουργοῦ άντιλήψεως τῆς θείας Προνοίας, τῆς ρυσαμένης τόν Ἑλληνικόν λαόν ἀπό δεινῶν καί κινδύνων καί πρός ἐνίσχυσιν τῶν μεταγενεστέρων εἰς τήν Πίστιν, δι΄ ἧς οἱ προπάτορες των ἀνεκτήσαντο τήν ἀνεξαρτησίαν των…», στην Πλατεία τού Όθωνος (νυν Πλατεία Ομονοίας), «ὡς ἐθνικόν τῷ ὄντι μνημεῖον, ἐκφράζον τήν πρός τόν Ὕψιστον εὐγνωμοσύνην τοῦ Ἔθνους» (Β.Δ. 3-15.4.1838), έφθασε μόνον μέχρι της εκπονήσεως και εγκρίσεως των αρχιτεκτονικών του σχεδίων, λόγω της μη δυνατότητος συγκεντρώσεως ικανού ποσού από τον διενεργηθέντα πανελλήνιο έρανο. Ως εκ τούτου, η Κυβέρνηση πρότεινε στον Δήμο να αγορασθεί το παραπλεύρως του οφθαλμιατρείου οικόπεδο αντί τριών δραχμών τον πήχυν και να κτισθεί εκεί Μητροπολιτικός Ναός επί των ήδη εκπονηθέντων από τόν Θεόφιλο Χάνσεν σχεδίων για την περιοχή εκείνη. Το Δημοτικό Συμβούλιο, όμως, απέκρουσε την πρόταση αυτή, διότι η περιοχή ήταν απόκεντρη και ερημική, δυσχεραίνουσα την μετάβαση των κατοίκων και «δέν θά ὑπῆρχον ἐνορῖται διά νά τρέχουν ὡς συνήθως νά ἐξυπηρετοῦν καί νά φροντίζουν τήν Ἐκκλησίαν καί θά ἐχρειάζετο ὡς ἐκ τούτου καθημερινή δαπάνη ὄχι εὐκαταφρόνητος».

Από το 1835 μέχρι το 1862 χρησιμοποιούνταν ως Μητροπολιτικός Ναός η Αγία Ειρήνη. Το έτος 1842, προκειμένου να ληφθεί απόφασις περί νέου Μητροπολιτικού Ναού, οι ενορίτες και το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο της Αγίας Ειρήνης αξίωσαν όπως ο νέος Ναός κτισθεί στη θέση της δικής τους Εκκλησίας. Χρήματα για την ανέγερση τού νέου Ναού υπήρχαν διαθέσιμα εκ του εράνου που είχε διενεργηθεί κατά τα προηγούμενα έτη για τον Ναό του Σωτήρος στο κέντρο της πλατείας Ομονοίας.

Αυτές τις διαφωνίες και τις αντιθέσεις, οι οποίες ανέκυψαν, όσον αφορά στην θέση ανεγέρσεως τού Ναού, το περιοδικό «Ἀθηνᾶ» (912/20-4-1842) τις σχολιάζει ως εξής:

«Τὰ περὶ τῆς δημοτικῆς ἐκκλησίας ἐσκόνδαψαν εἰς τάς τρεῖς θέσεις, τὴν τοῦ Πανεπιστημίου, τὴν τῆς Ἁγίας Εἰρήνης καὶ τὴν τῆς Μητροπόλε­ως, αἵτινες εἶχον ἑκάστη τοὺς προστάτας της, προσετέθη ἐσχάτως καὶ τετάρτη ἡ τῆς Φιλαδελφίας λεγομένη, τουτέστιν ὁ πλησίον τοῦ θεάτρου περίβολος, ὅστις εἶχεν ἄλλοτε προσδιορισθῆ διὰ τὸν μέλλοντα ναὸν τοῦ Σωτῆρος. Ἡ Κυβέρνησις ἐσύστησε καὶ πάλιν, ὡς μανθάνομεν, τὴν παρὰ τὸ Πανεπιστήμιον, θεωροῦσα τὴν μὲν Ἁγίαν Εἰρήνην καὶ τὴν Μητρόπολιν ὡς ἀκαταλλήλους, τὴν δὲ Φιλαδελφίαν ὡς ἤδη προσδιωρισμένην διὰ τὸν ναὸν τοῦ Σωτῆρος. Τὸ δὲ δημοτικὸν συμβούλιον συνῆλθε καὶ πάλιν, ἀλλὰ τίποτε δὲν ἀπεφάσισε, διὰ τὴν μεγάλην διαφωνίαν τῶν μελῶν του, τὰ ὁποῖα καὶ εἰς τοῦ Ναοῦ τοῦ θεοῦ τὴν ἀνέγερσιν κερδοσκοποῦντα προσ­παθοῦν νὰ τὸν πλησιάσωσιν ἕκαστος εἰς τάς ἰδιοκτησίας των, διὰ νὰ τάς πωλήσωσι βαρυτίμως εἰς τὸ γενναῖον καὶ μεγαλόδωρον ταμεῖον τοῦ δήμου τῶν Ἀθηνῶν, τῶν ὀλίγων, ὅσοι δέν ἔχουσιν τοιαῦτα συμφέροντα, ἡ φωνὴ δὲν εἰσακούεται».

Για να συμβιβάσει λοιπόν τις αντιθέσεις, οι οποίες εμφανίσθηκαν πάνω στο θέμα αυτό, η Κυβέρνηση διέθεσε το ήμισυ των χρημάτων του εράνου για την ανέγερση του νέου Ναού της Αγίας Ειρήνης και το υπόλοιπο για τον νέο Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών.

Την 20ή Νοεμβρίου 1842 επελέγη τελικώς η τοποθεσία του Μητροπολιτικού Οίκου, όπου ευρίσκεται σήμερα ο Μητροπολιτικός Ναός και εξεδόθη Βασιλικό Διάταγμα δια του οποίου ορίζονταν ότι:

«Α’. Ἐγκρίνομεν νὰ ἀνεγερθῇ ἄνευ ἀναβολῆς Δημοτικὸς Ναὸς ἐν τῇ πόλει τῶν Ἀθηνῶν εἰς τὴν θέσιν τῆς παλαιᾶς Μητροπόλεως, κατὰ τὸ ὧδε ἐπισυναπτόμενον σχέδιον. Τὸ συμπεριλαμβανόμενον εἰς τὸ σχέδιον μετόχιον τῆς διαλελυμένης Μονῆς Καισαριανῆς, θέλει παραχωρηθῆ εἰς τὸν Δῆμον κατ’ ἀπαίτησιν καὶ ἐπὶ τῇ ἀποδόσει τοῦ ἀντιτίμου εἰς δέκα ἐτη­σίας δόσεις μετὰ τοῦ νομίμου τόκου.

Β’. Εἰς τὴν κατασκευὴν τοῦ εἰρημένου Ναοῦ θέλουν δαπανηθῆ τὰ ἐκ τῆς ἐκποιήσεως κεφάλαια τῶν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον εἰς τὸν Δῆμον παραχωρηθέντων ἐκκλησιοοικοπέδων, ὡς καὶ αἱ πρὸς τοῦτο ἑκούσιοι τῶν κατοίκων συνεισφοραί».

Το περιοδικό «Ἀθηνᾶ» (Ἀρ. 965) της 31ης Οκτωβρίου 1842, θέλοντας να εκφράσει την αγωνία και σύγχυση του κοινού, κατά την περίοδο αυτή, δημοσιεύει τα εξής:

«Ἡ ὁριστικὴ ἀπόφασίς του νὰ κτισθῇ πρὸς τὸ παρόν μία ἐκ τῶν μεγάλων δημοτικῶν ἐκκλησιῶν, εἰς τὴν παλαιὰν Μητρόπολιν ἔγινε τέλος πάντων, καὶ κατὰ τὰ προσδιορισθέντα ἔξοδα φαίνεται ὅτι θέλει γένη σύμ­φωνος μὲ τὴν κατάστασίν μας, ἐπειδὴ παρῃτήθησαν ἤδη οἱ ἀρχιτέκτονές μας ἀπὸ τὰ κατὰ φαντασίαν σχέδια των, τῶν ὁποίων ἡ πραγματοποίησις εἶναι ἀδύνατος εἰς τὴν πτωχὴν Ἑλλάδα.

Τὸ κοινὸν ἀπαιτεῖ, πρὸς τὸ παρόν τουλάχιστον, μίαν Ἐκκλησίαν μὲ αἴσθησιν τοῦ καλοῦ οἰκοδομημένην καὶ ἀρκετὰ χωρητικὴν διὰ τάς ἐπισή­μους τελετάς· ἀποκρούει δὲ τάς ματαίας ἀντιθρησκευτικάς καὶ ἀντικοι­νωνικάς ἐπιδείξεις, τάς μὴ ἀναλόγους μὲ τὴν κατάστασίν των, ἀλλ’ οὐδ’ ὑποφέρει νὰ ἴδῃ ἐνθρονισμένην τὴν πτωχοαλαζονείαν καὶ ἐντὸς τῆς ἐκκλησίας του».

Ο θεμέλιος λίθος του νέου Μητροπολιτικού Ναού τέθηκε την 25ην Δεκεμβρίου 1842 υπό των Βασιλέων. Ο θεμελιούμενος ναός ορίσθηκε από τον Βασιλέα να τιμάται στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου.

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΝΑΟΥ

Ο θεμέλιος λίθος του νέου Μητροπολιτικού Ναού τέθηκε την 25η Δεκεμβρίου 1842. Η τελετή της καταθέσεως έγινε μεγαλοπρεπώς παρουσία του Συμβουλίου Επικρατείας και όλων των πολιτικών, στρατιωτικών, εκκλησιαστικών και λοιπών αρχών της πόλεως των Αθηνών. Πρώτος τον θεμέλιο λίθο κατέθεσε ο Βασιλεύς Όθων, αφού σφυρηλάτησε τρεις φορές επ’ αυτού και αφού έριξε κατά το Ελληνικό έθιμο νομίσματα, από του μονολέπτου μέχρι του χρυσού εικοσαφράγκου. Κατόπιν έπραξε το ίδιο και η Βασίλισσα Αμαλία, η εν Αθήναις ευρισκόμενη αδελφή της και όλες οι ανώτερες αρχές. Ο Δήμαρχος Αθηναίων Ανάργυρος Πετράκης, εκφώνησε ενώπιον των Βασιλέων κατάλληλο λόγο, ο δε λαός ζητωκραύγαζε. Ο Μητροπολιτικός Ναός Αθηνών ολοκληρώθηκε σε διάστημα δεκαέξι ετών από της θεμελιώσεώς του, το έτος 1858.

Το αρχικό σχέδιο εκπονήθηκε από τον αρχιτέκτονα Θεόφιλο Χάνσεν με ανάμικτα στοιχεία ρωμανικού, γοτθικού καθώς αναγεννησιακού ρυθμού. Τα οικονομικά μέσα όμως έλειψαν και εν τω μεταξύ αποφασίσθηκε η μετατροπή του ρυθμού σε ελληνοβυζαντινό. Ο Θεόφιλος Χάνσεν ανεχώρησε για τη Βιέννη και το έτος 1853 ο αρχιτέκτων Δημήτριος Ζέζος εκπόνησε νέα σχέδια και από το αρχικό σχέδιο του Χάνσεν διατηρήθηκε μόνο το πρόπυλο. Οικονομικής φύσεως όμως δυσκολίες έκαναν το έργο να προχωρεί με βραδύ ρυθμό. Εν τω μεταξύ ο αρχιτέκτων πέθανε και το έργο ανέλαβε ο Π. Κάλκος το έτος 1855 και ολοκλήρωσε το 1858 ο Φ. Μπουλανζέ. Η αγιογράφηση είναι κυρίως έργο του Σπύρου Γιαλινά, η δε γλυπτική διακόσμηση του Σπύρου Φυτάλη. Οι τοιχογραφίες είναι έργο του Γερμανού ζωγράφου Ζάϊτς.

Χαρακτηριστικός είναι ο κατωτέρω προϋπολογισμός δαπάνης, τον οποίο συνέταξε ο Φ. Μπουλανζέ:

To όλο έργο στοίχισε 700.000 δραχμές, εκ των οποίων το μισό περίπου προήλθε από την εκποίηση 72 εκκλησιοοικοπέδων (ερείπια εκκλησιών μετά γηπέδων), 80.000 δραχμών από τον Δήμο Αθηναίων, τα δε υπόλοιπα από εράνους, στους οποίους έδωσαν 20.000 δραχμές ο Βασιλιάς Όθωνας, 10.000 δραχμές ο Γεώργιος Σίνας και 86.000 δραχμές ο Σίμων Σίνας. Ακολούθως παραθέτουμε τον συνοπτικό απολογισμό της ανεγέρσεως του Μητροπολιτικού Ναού Αθηνών.

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ

ΤΩΝ ΕΣΟΔΩΝ ΚΑΙ ΕΞΟΔΩΝ ΤΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΤΟΥ ΑΝΕΓΕΙΡΟΜΕΝΟΥ ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΑΘΗΝΩΝ ΑΠΟ ΤΗΣ ΣΥΣΤΑΣΕΩΣ ΤΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΤΑΥΤΗΣ, ΗΓΟΥΝ ΑΠΟ ΤΟ ΕΤΟΥΣ 1843 ΜΕΧΡΙ ΤΟΥ ΤΕΛΟΥΣ ΤΟΥ ΕΤΟΥΣ 1858.

ΓΕΝΙΚΟΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ

Ἔσοδα ἐν γένει                                    437.065,04

Ἔξοδα ὡσαύτως                                   418.492,95

Μετρητά εἰς ταμεῖον                             18.572,90

437.065,04

Ή ἐπιμελουμένη τῶν τῆς οἰκοδομῆς τοῦ εἰς τήν μνήμην τοῦ Εὐαγγελισμοῦ τῆς Θεο­τόκου ἀνεγειρομένου Ἱεροῦ Ναοῦ τῆς Ἁγίας Μητροπόλεως Ἀθηνῶν Ἐπιτροπή.

Ὁ Πρόεδρος +Ὁ Ἀθηνῶν Νεόφυτος               Ὁ  Δήμαρχος Γ. Σκούφος

Τα μέλη

Γεώργιος Κ. Τυπάλδος, Ἀ. Σκαρλάτος, Ἐμμ. Μανιτάκης, Γεώργιος Χρηστοφῆς

 Ὁ Γραμματεύς: Ὅμηρος I. Κλάδος

* Πρωτοπρεσβυτέρου ΗΛΙΑ ΔΡΟΣΙΝΟΥ: «Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΝΑΟΣ ΑΘΗΝΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΕΦΗΜΕΡΙΟΙ ΤΟΥ 1862-1942», ΑΘΗΝΑ 1996