Παρεκκλήσιο Παναγίας Γοργοεπηκόου – Αγίου Ελευθερίου
Βρίσκεται στην πλατεία Μητροπόλεως, στη νότια πλευρά του Καθεδρικού Ναού του Ευαγγελισμού.
Είναι ένα κομψό κτίσμα τού 11ου ή του 12ου αι., ένα από τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα του αθηναϊκού τύπου του ημισύνθετουτετρακιόνιου σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού, και έχει κτιστεί επάνω στον αρχαίο ναό της θέας τού τοκετού Ειλειθυίας. Το 1833, λόγω των φθορών που είχαν υποστεί, οι κίονες αντικαταστάθηκαν από λεπτούς (κτιστούς) πεσσούς. Οι τοίχοι έχουν κτιστεί με ισοδομικούςμαρμαρίνους δόμους, που προέρχονται από αρχαία μνημεία, ενώ στα ανώτερα μέρη της οικοδομής έχουν χρησιμοποιηθεί και ενενήντα αρχαία ελληνικά, ρωμαϊκά, παλαιοχριστιανικά και βυζαντινά ανάγλυφα. Τα θωράκια με τις ανάγλυφες παραστάσεις, που έχουν χρησιμοποιηθεί, έχουν εντοιχιστεί με τέτοιον τρόπο, ώστε να αποτελούν μια εντυπωσιακή ζωφόρο που περιτρέχει όλες τις πλευρές του κτίσματος. Χαρακτηριστική είναι η ανάγλυφη παράσταση που υπάρχει στη δυτική πρόσοψη του ναού και που εξεικονίζει το αττικό ημερολόγιο, δηλαδή ανθρώπινες μορφές με τις ασχολίες τους, που συμβολίζουν τις εποχές του έτους.
Ο τρούλος ξεχωρίζει για τη ραδινότητά του και έχει κτιστεί σύμφωνα με το πλινθοπερίκλειστο σύστημα. Ο νάρθηκας είναι τριμερής. Στο παρελθόν είχε προστεθεί και καμπαναριό, το οποίο κατεδαφίστηκε το 1836.
Ο προαύλιος χώρος της εκκλησίας, παλαιά, που δεν υπήρχαν οργανωμένα νεκροταφεία, χρησίμευε και ως κοιμητήριο των αρχοντικών οικογενειών Μπενιζέλου-Παλαιολόγου· μάλιστα, στα τέλη του 19ου αιώνα απομακρύνθηκαν από τον τόπο και οι τελευταίες ταφόπλακες. Από τον 18ο αι. ως την Επανάσταση η εκκλησία ήταν ο ευκτήριος οίκος τού Μητροπολιτικού Οίκου, που υπήρχε εκεί κοντά.
Παλαιά η εκκλησία ήταν αφιερωμένη στην Παναγία τη Γοργοεπήκοο (ή Γοργοπήκο κατά το τότε αθηναϊκό γλωσσικό ιδίωμα), δηλαδή τη Θεοτόκο, που γρήγορα και αποτελεσματικά ακούει τις προσευχές των πιστών. Έχει διατυπωθεί και η άποψη ότι η ονομασία της εκκλησίας πρόηλθε από τον Γιώργο Πήκο, τον γιατρό ιδιοκτήτη της περιοχής.
Μετά την Απελευθέρωση και από το 1839 ως το 1862, η εκκλησία στέγασε τη Βιβλιοθήκη της πρωτεύουσας. Το 1861 με πρόταση της βασιλίσσας Αμαλίας ονομάστηκε «Άγιος Σώζων», επειδή το βράδυ της 6ης Σεπτεμβρίου (εσπερινός αγίου Σώζοντος, που εορτάζει στις 7 Σεπτεμβρίου) απέτυχε η δολοφονική απόπειρα εναντίον του Όθωνα, που επέστρεφε από τη Γερμανία. Η σχετική αφιερωτική εικόνα φυλάσσεται σήμερα στον Προφήτη Ηλία Παγκρατίου. Τον επόμενο χρόνο, το 1862, με αφορμή την έξωση τουΌθωνα και την τυπική λήξη της βαυαροκρατίας, της δόθηκε το όνομα Άγιος Ελευθέριος.
Μετά την καταστροφή της γειτονικής Μονής του Αγίου Ανδρέα, στην Παναγία τη Γοργοεπήκοο μεταφέρθηκαν το Ιερό Λείψανο και η παλαιότερη εικόνα (1703) της αγίας Φιλοθέης, που σήμερα φυλάσσονται στον Μητροπολιτικό Ναό. Επίσης, στην εκκλησία αυτή το 1577 χειροτονήθηκε επίσκοπος από τον μητροπολίτη Αθηνών Νικάνορα ο άγιος Διονύσιος Αιγίνης ο εκ Ζακύνθου. Η εκκλησία εορτάζει στις 15 Δεκεμβρίου (του αγίου Ελευθερίου), ενώ παλαιότερα στις 15 Αυγούστου (Κοίμηση της Θεοτόκου).
